WECOME TO WEB ART

TIN TỨC TRONG NGÀY

LIÊN KẾT WEBSITE

LIÊN KẾT BÁO

Hỗ trợ trực tuyến

  • (Nguyễn Hữu Quang)

Thống kê

  • truy cập   (chi tiết)
    trong hôm nay
  • lượt xem
    trong hôm nay
  • thành viên
  • Ảnh ngẫu nhiên

    11204871_1116798211682170_5045089514771591101_n.jpg 11013067_1116798248348833_1233395889470156873_n.jpg 22016_1116798228348835_8203033232748986763_n.jpg 11034163_1596017550663097_8610143680858498477_n.jpg 10931370_1523667297894104_1840658383111218415_n.jpg 10931369_1523667464560754_4938105034038812751_n.jpg 10923304_1523667344560766_6157924456491340461_n.jpg 10922528_1523667681227399_6929347280410783803_n.jpg 10922445_1523667431227424_2934185793618103594_n.jpg 10920935_1523667374560763_4883192492278176199_n.jpg 10917416_1523667394560761_2727739838232930367_n.jpg 10801834_1523667621227405_8519320667861764529_n.jpg 10392502_1523667741227393_5885150822741994092_n.jpg 1601601_1523667591227408_1671924079690145100_n.jpg 1601601_1523667561227411_1723062471940197327_n.jpg 1601507_1523667707894063_1978930493193701205_n.jpg 1549449_1523667327894101_2689097660826573204_n.jpg 1506517_1523667647894069_101193567893175937_n.jpg 11711_1523667514560749_3288992140242011590_n.jpg 20140306160409be13.jpg

    Thành viên trực tuyến

    0 khách và 0 thành viên

    KẾT NỐI BẠN BÈ VIOLET

    Tài nguyên dạy học

    BÁCH KHOA TOÀN THƯ

    DANH NGÔN

    TỪ ĐIỂN ONLINE


    Tra theo từ điển:



    NGHE NHẠC TRỰC TUYẾN

    Điều tra ý kiến

    Bạn thấy trang này như thế nào?
    Đẹp
    Đơn điệu
    Bình thường
    Ý kiến khác

    Sắp xếp dữ liệu

    DU LỊCH VIỆT NAM

    HƯƠNG HOA KHOE SẮC

    THỜI TIẾT

    .HÀ NỘIDu bao thoi tiet - Thu do Ha Noi .TP.HUẾDu bao thoi tiet - Co do Hue .TP.HCMDu bao thoi tiet - Thanh pho Ho Chi Minh

    TRUYỆN CƯỜI

    Gốc > TÂM LÝ HỌC NGHỆ THUẬT > TÂM LÝ HỌC NGHỆ THUẬT >

    Thi pháp học hiện đại trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam thế kỷ 20 - Qua góc nhìn của một người nghiên cứu

    Nếu hiểu thi pháp học là học vấn về tiêu chuẩn của ngôn từ văn chương, thể thức, biện pháp tổ chức thể loại tác phẩm thì thi pháp học đã có ở Việt Nam từ những sáng tác đầu tiên trong sáng tác dân gian và văn học viết bằng chữ Hán, rồi được phản ánh vào các bộ tuyển thơ văn, bắt đầu từ Việt âm thi tập của Phan Phu Tiên thế kỉ 15. 

    Đó là một truyền thông thi pháp quy phạm, bất biến và quy phạm hoá. Trải qua 10 thế kỉ, đến đầu thế kỉ 20 nước ta mới có các công trình mô tả các thể thức sáng tác văn thơ truyền thống như Việt Hán văn khảo của Phan Kế Bính, Quốc văn cụ thể của Bùi Kỉ, Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm...Trước năm 1975 các công trình loại đó nếu ở miền Nam có tác phẩm của Lam Giang về thơ ca truyền thống, Hư Chu, Quách Tấn về thơ Đường, thì ở miền Bắc có công trình Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại của Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức, một công trình khoa học quy mô, có hệ thống, nối tiếp việc làm của người trước, có bổ sung thêm về phần thơ mới.

     

    Trong suốt thời kì hiện đại hoá văn học từ những năm 30 cho đến trước Cách mạng tháng Tám thi pháp được nhắc đến trong một số công trình phê bình văn học mà chưa nâng lên lí luận. Từ Cách mạng tháng Tám dến hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm các nhà lí luận và sáng tác văn học cách mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực mà hầu như bỏ quên phương diện thi pháp, mặc dù đây đó có lúc quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn[1]. ở miền Nam trong vùng kiểm soát của chính quyền cũ tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn học. Phải đến những năm 80 thi pháp học Việt Nam mới nổi lên như một trào lưu nghiên cứu.
    Sự xuất hiện của thi pháp học ở Việt Nam từ những năm 80 có bối cảnh quốc tế và hoàn cảnh nghiên cứu văn học trong nước. Thi pháp học ở Nga xuất hiện từ cuối thế kỉ 19, nhưng thực sự trỗi dậy từ đầu thế kỉ 20 với chủ nghĩa hình thức Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên cứu xã hội học Mác xít. Phải đến sau những năm 50, khi Stalin mất, thời kì “băng tan”, thi pháp học mới bắt đầu trở lại với tinh thần thi pháp học lịch sử, mặc dù lúc này chủ nghĩa cấu trúc vẫn tiếp tục bị phê phán. ở Pháp thi pháp học bắt đầu được P. Valery nhắc lại trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng nó thực sự trỗi dậy với chủ nghĩa cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm thi pháp học hết sức phồn tạp, thiếu nhất trí. Theo trình bày của Jean Yves Tadié trong sách Phê bình văn học thể kỉ XX, thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu trong các trường phái Phê bình văn học Đức(văn hiến học Roman), Phê bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn. Bản thân thi pháp học Pháp cũng có nhiều cách hiểu khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó như kí hiệu học. Tự sự học của Todorov, G. Genette nằm trong thi pháp học văn xuôi, lí luận đối thoại của Bakhtin được hiểu như là thi pháp tiểu thuyết[2]. Theo cách trình bày của J. Bessiere, E. Kushner, R. Mortier, J. Weiberger trong sáchLịch sử các thi pháp[3]thì thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận văn học, cả xã hội học, cả phong cách học và tu từ học. Chính vì cách hiểu phân tán như thế cho nên ở Miền Nam trước 1975, mặc dù có điều kiện tiếp thu lí luận, phê bình văn học phương Tây khá tự do, đã có một số công trình lí luận của Nguyễn Văn Trung, Trần Thiện Đạo, một số công trình nghiên cứu “cơ cấu” thú vị như của Trần Ngọc Ninh, Bùi Hữu Sũng, Lê Tuyên, Huỳnh Phan Anh, Đặng Tiến[4]...nhưng không tạo ra một “trào lưu”, một xu hướng thi pháp học, ít nhất là trong giới đại học và các viện nghiên cứu như ở Việt Nam những năm 80 -90.            
    Bối cảnh Việt Nam sau giải phóng, ảnh hưởng Liên Xô cũ vẫn là chủ yếu. Tại Liên Xô những năm ấy thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ. Năm 1976 trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực, con người (1976) Khrapchenco tổng kết khuynh hướng thi pháp học như là khuynh hướng nổi bật của nghiên cứu văn học Liên xô từ năm 1959 cho đến lúc ấy với các tên tuổi như V. Vinogradov, D. Likhachev, Ju. Mann, G. Friđlender, A. Chicherin, A. Sokolov, M. Poliakov. Các tác phẩm của các nhà hình thức Nga như V. Shklovski, V. Girmunski, Ju. Tynianov, B. Eikhenbaym được in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí xuất bản. Các công trình thi pháp học cấu trúc của Ju. Lotman, B. Uspenski...được xuất bản. Trên thực tế các công trình thi pháp học ở Liên Xô còn phong phú hơn rất nhiều so với sự liệt kê của Khrapchenco. Các tạp chí nghiên cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội học độc tôn một thời. Chính luồng nghiên cứu đó đã ảnh hưởng tới tư tưởng thi pháp học ở Việt Nam, khuấy động sự trì trệ của nghiên cứu văn học lúc đó. Những năm 70 tôi đang dạy học ở trường Đại học sư phạm Vinh, đã bắt đầu nghiên cứu phong cách thơ Tố Hữu, Đặc trưng văn học (1971, 1974). Những năm 60 Nguyễn Đăng Mạnh cũng có những tìm tòi về thi pháp của văn thơ xô viết Nghệ Tĩnh, nhưng chưa có ý thức tự giác về phương pháp. Năm 1980 Nguyễn Trung Hiếu ở khoa Văn Đại học sư phạm Vinh cũng bắt đầu nghiên cứu tác phẩm văn học theo phương pháp hệ thống[5]. Tôi đi làm nghiên cứu sinh ở Liên Xô chọn một đề tài thi pháp học – Thời gian nghệ thuật. ở Việt Nam một số người đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào Việt Nam, công trình của Khrapchenco được dịch ra tiếng Việt, do tôi hiệu đính[6], nhưng chưa gây được chú ý. Sau các bài báo về thời gian nghệ thuật và cái nhìn nghệ thuật trong Truyện Kiều của tôi in trên Tạp chí văn học gây được chú ý vào năm 1981, chuyên đề thi pháp học được tôi mở tại Đại học sư phạm Hà Nội. Năm ấy tôi được mời nói chuyện về thi pháp học tại một số tổ bộ môn ở Đại học sư phạm Hà Nội, Đại học Tổng hợp Hà Nội, ở Hội nhà văn năm 1982. Năm 1983 Hội đồng môn văn học tổ chức Hội thảo về thi pháp học ở Đại học Tổng hợp, có Nguyễn Kim Đính, Trần Đình Sử báo cáo. Cùng thời gian đó Phạm Vĩnh Cư dịch và giảng dạy về lí luận và thi pháp tiểu thuyết của Bakhtin[7]. Từ đó không khí thi pháp học được hâm nóng lên ở nhiều trường Đại học và Viện nghiên cứu. Vương Trí Nhàn ở nhà xuất bản Tác phẩm mới đặt tôi viết “Thi pháp thơ Tố Hữu”do Lại Nguyên Ân biên tập, chuẩn bị cho năm kỉ niệm 1985. Chúng tôi cũng tổ chức dịch sách của Bakhtin[8], một số sách về thi pháp đã dịch trước đó nhưng không ai chú ý, nay mới được quan tâm[9]. Trong không khí đó, một số công trình thi pháp học xuất hiện, dần dần gây thành phong trào chiếm ưu thế, lấn át hẳn khuynh hướng nghiên cứu xã hội học thịnh hành suốt mấy chục năm trước đó. Trong số những người đi tiên phong trong trào lưu này có thể kể tên các tác giả sau.
    Trước hết là một số nhà ngôn ngữ học đã từ lâu ấp ủ ý định nghiên cứu thi pháp theo phương pháp ngữ học.
    Phan Ngọc[10] chịu ảnh hưởng sâu sắc của thi pháp học cấu trúc chủ nghĩa và ông đã bắt đầu nghiên cứu thi pháp cấu trúc từ những năm 60, nhưng do không khí xã hội Việt Nam những năm ấy không thuận lợi cho nên mãi đến giữa những năm 80 đầu những năm 90 ông mới cho công bố các công trình nghiên cứu về Truyện Kiều (1985) và về thơ Đường (1990), thơ song thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học. Công trình về Truyện Kiều của Phan Ngọc là một tìm tòi về phong cách học trong khi bộ môn này “còn thiếu một lí luận nhất quán để có thể khẳng định nó như một khoa học thật sự” (tr.6). Ông phải tiến hành xây dựng lại các khái niệm của môn phong cách học, khám phá nét nội dung và hình thức không lặp lại phù hợp với nội dung ấy bằng cách xét tần xuất lặp đi lặp lại của một hiện tượng sau đó kiểm chứng trên trục lịch sử và thời đại(tr. 9). Ông không nghiên cứu phong cách một cách cô lập, mà sử dụng thao tác đối lập để tìm nét khu biệt về nội dung và hình thức độc đáo chỉ một mình Nguyễn Du làm được, không phải là nét mà nhiều người cùng thời với nhà văn cũng làm được. Như thế phong cách học của Phan Ngọc không còn là phong cách học hình thức, mà đã gắn chặt với nội dung, điều kiện lịch sử và khu biệt với phong cách thời đại. Phan Ngọc lấy sự lựa chọn làm nguyên tắc khu biệt cơ bản để nghiên cứu, ông thực sự đã đem lại nhiều điều mới mẻ trong cấu trúc nghệ thuật của Truyện Kiều và thơ Đường. Như thế thành công của Phan Ngọc gắn liền với tìm tòi phương pháp của chính ông.
    Năm 1985 Nguyễn Phan Cảnh cũng cho xuất bản cuốn Ngôn ngữ thơ,[11] một công trình vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập nhiều vấn đề của thơ được bạn đọc chú ý. Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc của một nhà ngữ học. 
    Năm 1998 Nguyễn Tài Cẩn cho công bố hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ trung sơn thuỷ của Thiệu Trị và ảnh hưởng Hán văn Lí Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ Nguyễn Trung Ngạn. [12]Cuốn thứ nhất đi tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ, liên hoàn viết dưới hình thức bát quái,một hình thức thơ độc đáo thời xưa. Cuốn thứ hai nghiên cứ về cách sử dụng chữ Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn Trung Ngạn. Tác giả đã thống kê cách gieo vần và khảo sát câu thơlục ngôn chữ Hán của Nguyến Trung Ngạn, góp phần giải thích trường hợp câu thơ lục ngôn của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập. Đây là một hướng thi pháp học rất quan trọng, làm nền tảng để chúng ta nghiên cứu văn thơ chữ Hán Việt Nam so với văn thơ chữ Hán của người Trung Quốc. Có thể nói các nhà ngữ học có cách đi của mình vào thi pháp học một cách khoa học, coi trọng tính khách quan.
    Các nhà phê bình văn học đi vào thi pháp theo cách khác.
      
    Hoàng Trinh trải qua chặng đường từ phê phán, phủ định chủ nghĩa cấu trúc, phê bình mới, kí hiệu học đi đến thừa nhận và vận dụng các lí thuyết ấy vào văn học. Hoàng Trinh chỉ vận dụng lí thuyết kí hiệu học văn học của một trường phái Saussure và những người theo ông ta như R. Jacobson, Tz. Todorov, xem văn học, ở đây chỉ là thơ, là một hệ thống kí hiệu đặc thù thể hiện trong cách sử dụng ngôn từ theo nguyên lí ẩn dụ, hoán dụ. Phạm trù tính thơ hoán dụ, ẩn dụ được ông vận dụng dể nghiên cứu tính thơ trong tục ngữ, ca dao và trong thơ qua một số công trình như Đối thoại văn học(1992), Từ kí hiệu học đến thi pháp học(1997)[13]. Nghiên cứu của ông hoàn toàn mang tính chất minh hoạ lí thuyết, do đó chưa có những phát hiện mà người đọc chờ đợi. Mặc dù ông quan niệm thi pháp gồm: quan niệm về thơ, sử dụng chất liệu để sáng tạo ra ý thơ, vận dụng kết cấu thơ, vận dung quy luật âm vận nhất định, nhưng trên thực tế Hoàng Trinh chủ yếu đã làm việc giới thiệu, diễn giải một số vấn đề như kí hiệu, nghĩa, tạo nghĩa, tính thơ một cách thông tục trên chất liệu tục ngữ, ca dao và thơ đương đại. Ông góp phần quảng bá một số tri thức mà trước đây chưa được chú ý, thậm chí là phê phán một cách thiên lệch. Nhưng công bằng mà nói, công trình của Hoàng Trinh có nhiều mâu thuẫn, nhầm lẫn và hầu như chưa động chạm gì nhiều đên kí hiệu học văn học, một lĩnh vực rộng lớn, bao gồm các hiện tượng văn hoá nghệ thuật, do đó không mở ra được hướng thi pháp kí hiệu học lẽ ra phải có.
    Đỗ Đức Hiểu đi vào phê bình mới khá muộn màng. Trước đó ông là nhà phê phán chủ nghĩa hiện sinh (1978). Bắt đầu từ giữa những năm 80 ông mới chuyển sang phê bình văn học theo hướng phê bình mới. Cũng đi theo một hướng thi pháp học phương Tây, xem thi pháp biểu hiện ở phạm vi ngôn từ, lấy tính văn học của ngôn từ làm đối tượng nghiên cứu, Đỗ Đức Hiểu cũng xem xét thi pháp học theo phạm vi thể loại như thơ, văn xuôi, kịch, nghiên cứu cách vận dụng ngôn từ trong một số tác phẩm văn học cụ thể. Thành công của Đỗ Đức Hiểu có thể do ông có trực cảm nhạy bén về ngôn ngữ hơn là vận dụng lí thuyết, bởi lí thuyết của ông vừa thiếu hệ thống, vừa sơ lược. Ông được dẫn dắt bởi một quan niệm chung: “Tôi hiểu phong cách học, nói một cách đơn giản nhất, nghiên cứu những đặc trưng ngôn từ văn chương của một tác giả, một tác phẩm, còn thi pháp học nghiên cứu tính văn học của một trào lưu, một thời đại, có thể gọi là “Phong cách lớn””, nhưng không có các phạm trù công cụ cụ thể.Thi pháp học của ông đồng nghĩa với phê bình phong cách học ngôn từ nghệ thuật với sự lệch chuẩn, các phương thức lựa chọn từ ngữ ám ảnh, từ chìa khoá, các phương thức tu từ như nhại, điệp từ gắn liền với sự cảm nhận về con người và thế giới của một tác giả, tác phẩm... Khác Hoàng Trinh, ông nghiên cứu cả thơ và văn xuôi. Ông đã có một số phát hiện khá lí thú về nghệ thuật ngôn từ trong sáng tác Vũ Trọng Phụng, Hồ Xuân Hương[14]...
    Đỗ Lai Thuý cũng là nhà phê bình thi pháp học học tương tự như Đỗ Đức Hiểu, đi sâu khám phá nghệ thuật ngôn từ của một tác giả mà ông gọi là “phê bình phong cách”, dựa vào các từ ngữ mang cái nhìn của tác giả về con người và thế giới[15]. Tập sách Con mắt thơ tập trung nghiên cứu phong cách của tám nhà thơ mới.
    Trong quá trình học ở Liên Xô (1976 – 1980) tôi đã chọn cho mình hướng thi pháp học. Trong khi phần đông nghiên cứu sinh văn học người Việt Nam bấy giờ say mê với các đề tài thuộc về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, về văn học cách mạng thì tôi tìm đọc sách của các nhà thi pháp học Nga từ chủ nghĩa hình thức như Tomashevski, Shklovski, Girmunski, Eykhenbaum đến các nhà thi pháp học hiện đại như Chicherin, Likhachev, Bakhtin, Khravchenco...Nhưng tôi hấp thu tổng hợp, xây dựng một lí luận thi pháp học theo quan niệm hiện đại, không bó hẹp vào thơ ca, ngôn ngữ, “tính văn học” của ngôn từ, bởi đến lượt mình ngôn từ cũng chịu sự chi phối của một cấp độ khác cao hơn. Tôi quan niệm thi pháp học nghiên cứu văn học như những thế giới nghệ thuật. Nó khám phá các nguyên tắc tạo nên các thế giới nghệ thuật phân biệt với thực tại, bắt đầu từ quan niệm nghệ thuật, tiếp theo là các hình thức nhân vật, không gian, thời gian, kiểu sự kiện và cuối cùng là cấu trúc văn bản với các hình thức ngôn từ. Hình thức ngôn từ mang toàn bộ cái nhìn của nhà văn và các phương diện nêu trên của thế giới nghệ thuật. Nói cách khác, tôi chủ trương thi pháp học nghiên cứu cái lí hay là quan niệm nghệ thuật của hình thức. Cái lí của hình thức thể hiện trong hệ thống các nguyên tắc, phương tiện tạo dựng thế giới nghệ thuật. Vì thế tôi đặc biệt coi trọng vai trò của quan niệm nghệ thuật về con người, quan niệm về không gian, thời gian như là các yếu tố của thế giới nghệ thuật. Tôi đề ra mô hình : quan niệm nghệ thuật về con người, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, cốt truyện nghệ thuật, phương thức lời văn nghệ thuật và nghiên cứu chúng trong sự tác động, biến đổi của lịch sử và cá tính sáng tạo của nhà văn, coi đó như một mẫu số chung để đi tìm đặc sắc riêng của thế giới nghệ thuật như là các tử số, chứ không phải để áp dụng trực tiếp một cách thô thiển. Tôi đặc biệt coi trọng tính hệ thống trong sự liên hệ giữa các nguyên tắc và phương tiện nghệ thuật trong thi pháp của tác phẩm, tác giả, thể loại hay văn học một giai đoạn. Các nhà phong cách học thường chú trọng đến sự đối lập, nhưng theo tôi, một phong cách được hình thành trước hết là do tính hệ thống nội tại của nó, và tính hệ thông mới làm cho phong cách này khu biệt với phong cách kia. Không phải mọi khác biệt đều làm nên phong cách. Đồng thời tôi chú trọng phương diện thi pháp học lịch sử, tức sự diễn biến của hình thức văn học, một vấn đề chưa được quan tâm đúng mức ở Việt Nam. Các công trình Thi pháp thơ Tố Hữu(1985 - 1987), Thi pháp Truyện Kiều (1981 – 2002), Thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1998) đã nghiên cứu theo quan niệm như thế. Do nhu cầu dạy học tôi còn viết giáo trình Dẫn luận thi pháp học(1987 – 1998), chú trọng khu biệt về thể loại, thời đại văn học, tác gia văn học, các phạm trù hình thức của thế giới nghệ thuật. Giáo trình này cho dù ban đầu chưa hoàn thiện vẫn phát huy ảnh hưởng, tạo thành chuyên đề cao học tại nhiều trường Đại học Việt Nam một thời gian dài. Tôi tiếp thu ở Bakhtin các gợi ý về con người, không gian, thời gian trong tiểu thuyết Đostoievski, cách phân tích của Likhachev về con người, không gian, thời gian nghệ thuật trong văn học Nga cổ, không tiếp thu cách hiểu của Khrapchenco về quan niệm nghệ thuật.... Tôi cũng là người đầu tiên giới thiệu và vận dụng các phạm trù thi pháp học quan trọng như quan niệm nghệ thuật về con người, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, hình tượng tác giả, diểm nhìn trần thuật và các phương thức biểu hiện của ngôn từ[16]. Nhằm mở rộng thi pháp học sang lĩnh vực tự sự học, đưa vào thêm nhiều khái niệm mới, tôi chủ trì hai cuộc hội thảo về tự sự học tại trường Đại học sự phạm Hà Nội (2001, 2007).[17]Đây là hướng nghiên cứu được hưởng ứng rộng rãi, nhất là trong các trường đại học và viện nghiên cứu. Hàng loạt sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh đi theo thi pháp học, tự sự học. Điều này dễ hiểu, bởi vì văn học việt Nam có bề dày nhất định, một thời gian dài chỉ nghiên cứu như một sự phản ánh xã hội, một hiện tượng tư tưởng, thế giới quan, nay đã đến lúc phải nhìn nhận nó từ phương diện sáng tạo nghệ thuật, và mặt khác nếu không có thi pháp học họ sẽ thiếu khái niệm công cụ để tiến hành nghiên cứu.
    Nhà folklor học Nguyễn Xuân Kính tiếp thu quan niệm thi pháp học từ các học giả Nga, nơi ông tu nghiệp và những người đi trước như Chu Xuân Diên.... Ông hiểu nghiên cứu thi pháp là nhằm chỉ ra cái hay cái bản chất nghệ thuật của tác phẩm, chỉ ra lí do tồn tại của hình thức, và ông nghiên cứu các yếu tố thi pháp trong ca dao từ ngôn ngữ, thể thơ, kết cấu, thời gian và không gian nghệ thuật, biểu tượng, hình ảnh. Thi pháp ca dao[18] của ông (xuất bản lần đầu năm 1993, tái bản năm 2004 và bổ sung lần thứ 3 năm 2006)) là một trong các công trình tiêu biểu về thi pháp văn học dân gian Việt Nam.
    Tiếp theo các tác giả trên các công trình thi pháp học xuất hiện liên tục. Có thể kể: Nguyễn Thị Bích Hải, Thi pháp thơ Đường(1995); Lê Dục Tú, Quan niệm con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn,(1997); Phan Diễm Phương,Lục bát và song thất lục bát-Lịch sử phát triển, đặc trưng thể loại (1998), Nguyễn Duy Bắc, Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại,(1998); Lê Lưu Oanh, Thơ trữ tình Việt Nam 1975 – 1990 (1998); Phùng Ngọc kiếm, Con người trong truyện ngắn Việt Nam 1945 – 1975 (1998); Lê Huy Bắc, Núi băng và hiệp sĩ(1999); Phạm Thu Yến,Những thế giới nghệ thuật ca dao, (1998); Vũ Văn Sĩ, Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945 – 1995(1999); Phan Thu Hiền, Sử thi ấn Độ – Mahabharata(2000); Lê Trường Phát, Thi pháp văn học dân gian (2000); Trần Đình Sử, Nguyễn Thanh Tú, Thi pháp truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan(2001); Nguyễn Huy Hoàng, Tìm hiểu thi pháp truyện ngắn Gogon (2001); Trần Đăng Suyền, Chủ nghĩa hiện thực Nam Cao (2001); Phạm Mạnh Hùng,Thi pháp hoàn cảnh trong tác phẩm của Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao (2001), Nguyễn Đăng Điệp, Giọng điệu trong thơ tữ tình (2002); Lê Quang Hưng, Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu (2002); Trần Khánh Thành, Thi pháp thơ Huy Cận (2002); Đào Ngọc Chương, Thi pháp tiểu thuyết và sáng tác của E. Hemingwey (2003); Hồ Thế Hà, Thế giới nghệ thuật thơ Chế Lan Viên (2004); Phan Thu Hiền, Thi pháp học cổ điển ấn Độ (2006);...Có thể kể thêm nhiều tác giả khác cũng nghiên cứu thi pháp như La Khắc Hoà, Phan Huy Dũng, Bửu Nam, Trần Thị An, Chu Văn Sơn, Nguyễn Thành Thi, Lê Tiến Dũng, Trần Lê Bảo, Lê Thu Yến, Đỗ Hồng Kỳ, Hà Thị Hoà, Nguyễn ái Học, Đinh Trí Dũng, Nguyễn Khắc Sính, Hoàng Mạnh Hùng, Đào Duy Hiệp, Biện Minh Điền, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Hoài Thanh, Trương Xuân Tiếu, Nguyễn Thị Mai Chanh, Nguyễn Thị Nương, Lê Trường Phát, Lê Thị Hường, Nguyễn Thị Nhàn, Bùi Thanh Truyền, Nguyễn Sĩ Đại, Nguyễn Thị Tuyết Nga, ... Tôi đánh giá cao công trình của Phan Diễm Phương, Nguyễn Thị Bích Hải, Phan Thu Hiền, Lê Dục Tú, Nguyễn Thanh Tú, Trần Thị An, Nguyễn Duy Bắc... Một số luận văn cao học, tiến sĩ, do chưa thực sự hiểu sâu đã vận dụng sống sượng các phạm trù thi pháp gây anh hưởng tiêu cực.
    Điều đáng chú ý nhất là các giáo sư cao tuổi như Đỗ Bình Trị, Hoàng Tiến Tựu, Phan Đăng Nhật, Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Đăng Mạnh, Phạm Luận, Nguyễn Đăng Na, Nguyễn Văn Long ... cũng tiến hành nghiên cứu văn học dân gian, nước ngoài hay văn học Việt Nam hiện đại, trung đại theo hướng thi pháp học. Nguyễn Đăng Mạnh đã viết về phong cách Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Xuân Diệu... , Phạm Luận viết về thi pháp Việt Nam trong Quốc âm thi tập, Nguyễn Hải Hà có Thi pháp tiểu thuyết L. Tônxtôi, nxb. Giáo dục, 1992; Đỗ Bình Trị có Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian, nxb. Giáo dục, 1999; Phan Đăng Nhật nghiên cứu thi pháp sử thi Tây Nguyên...; Nguyễn Đăng Na nghiên cứu thi pháp các thể loại văn xuôi trung đại Việt Nam (truyện ngắn, kí, tiểu thuyết). Có những người không đề xướng thi pháp học nhưng trên thực tế vẫn nghiên cứu thi pháp học như các giáo sư Đặng Anh Đào, Phùng Văn Tửu[19]... Một số tác giả khác tập hợp tác phẩm nghiên cứu rồi đặt tên cho công trình mình là thi pháp học.
    Một khuynh hướng nghiên cứu thu hút đông đảo nhà nghiên cứu tham gia như thế là một hiện tượng đột xuất của nghiên cứu văn học Việt Nam, nó chứng tỏ nhu cầu bức thiết trong việc đột phá lối nghiên cứu văn học xã hội học ngự trị suốt một thời gian dài từ 1945 cho đến sau năm 1975. Sẽ là không nghiêm túc nếu nhận định đó là một “hội chứng” “chạy theo mốt”, một ham muốn nhất thời có tính thời thượng. Thi pháp học đem lại những phạm trù mới, những đề tài mới cho nghiên cứu văn học, như con người, không gian, thời gian, trần thuật, điểm nhìn, đối thoại, giễu nhại, mỉa mai,..., mở rộng các cánh cửa tiếp cận văn bản. Mặc dù chất lượng chưa đồng đều, một điều rất bình thường, nhưng những công trình nêu trên đã góp phần khám phá, vỡ vạc nhiều phương diện nghệ thuật của hầu hết hiện tượng văn học thế kỉ XX, từ văn học hiện thực sang lãng mạn, tượng trưng; văn học trung đại với các thể loại và đặt nền móng cho một sự nghiên cứu cao hơn, sâu hơn về sau.
    Thi pháp học Việt Nam tuy chịu ảnh hưởng của Nga hay phương Tây, song khi vào Việt Nam, xét trên một số đóng góp chủ yếu, nó đã có sáng tạo rõ rệt, hoàn toàn không phải là sao chép. Một số công trình nặng tính sao chép, lệ thuộc máy móc vào phương pháp của nước ngoài tỏ ra là nhạt nhẽo, bất cập. Xét về phương pháp, tuy khuynh hướng có chỗ khác nhau, song về đại thể hầu hết nghiên cứu thi pháp, phong cách đều có cách tiếp cận chung khá thống nhất là xét tần xuất để xác định hiện tượng độc đáo, sau đó xây dựng mô hình chỉnh thể, hệ thống, giải thích các hiện tượng tìm được về mặt quan niệm của thời đại và của tác giả. Đó là cách tiếp cận khách quan. So sánh cách tiếp cận của Trần Đình Sử, Phan Ngọc, Đỗ Đức Hiểu, Đỗ Lai Thuý đều cho thấy cái chung đó. Cũng từ đó có thể thấy thi pháp học, phong cách học Việt Nam vẫn đi theo phương hướng chủ yêú của lí thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn giải cấu trúc và hậu hiện đại. Mặc dù ở phương Tây đã có tiếng hô lên “tác giả đã chết”, song ở thi pháp học Việt Nam tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm. Tính đa nghĩa của văn học và tính dân chủ trong tiếp nhận đã được thừa nhận, song trong nghiên cứu thi pháp, xu hướng lí giải độc tôn vẫn còn bám riết lấy một số tác giả như một nhu cầu tự đề cao.
    Thi pháp học Việt Nam góp phần đổi mới, tạo ra một giai đoạn mới của phê bình văn học, thay thế dần lối phê bình bình tán chủ quan thịnh hành theo phương pháp giảng văn (Explication) của Lanson, Beard du nhập vào Việt Nam trước 1945, chỉ dựa vào một số cứ liệu về thời đại, sinh hoạt, cá tính tác giả rồi bình tán mà không quan tâm đến các quy luật nghệ thuật nội tại một cách khách quan của văn bản văn học.
    Thi pháp học Việt Nam đang đứng trước nhu cầu đa dạng hoá cách tiếp cận, trang bị và nghiền ngẫm sâu thêm về lí thuyết. Nhiều công trình còn sơ lược, nhầm lẫn về phương diện này. Thi pháp học là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu dài, chính vì thế cần có sự phân hoá thành các trưòng phái mới có thể phát triển. Thi pháp học có thể theo cách tiếp cận cấu trúc ngữ học, tiếp cận thế giới nghệ thuật, theo phân tâm học, theo kí hiệu học, theo văn hoá học, xã hội học...ở đây việc phiên dịch, giới thiệu các công trình của các tác giả lớn trên thế giới có ý nghĩa quan trọng. Sự thiếu hụt và phiến diện về tri thức thi pháp học trong số đông những người nghiên cứu và đọc thi pháp là trở ngại cho sự nâng cao chất lượng các công trình thi pháp và đánh giá đúng về thi pháp.
    Thi pháp học không phải là hướng nghiên cứu văn học duy nhất trong thời gian qua, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi bật nhất. Các hương nghiên cứu phân tâm học, văn học so sánh, xã hôị học, văn hoá học, tuy có một số thành tựu đáng kể, vẫn chưa được đẩy tới thành những trường phái nghiên cứu hấp dẫn rộng rãi.Bức tranh thi pháp học Việt Nam trên đây do còn khiếm khuyết về tài liệu, chắc chắn khó tránh khỏi thiếu sót, mong được góp ý và sẽ bổ sung thêm về sau.
     
     

     


    [1] Trường hợp thơ không vần của NguyễnĐình Thi là một dịp để tìm hiểu thi pháp thơ hiện đại, nhưng đã bị bỏ qua.
    [2] Jean Ives Tadié. Phê bình văn hc thế k XX, bản dich trung văn của Nxb. Bách hoa văn nghệ Thiên Tân, 1998.
    [3] J Bessiere, F. Kushner, R. Mortier, J.Weiberger. Lch s các thi pháp, bản dịch của nxb. Bách hoa văn nghệ Thiên Tân, 2002.
    [4] Nguyễn Văn Trung. Lược kho văn hc, tập 1,2,3. Nam Sơn, Sài gòn, 1966; Trần Thiện Đạo, Ch nghĩa hin sinh và thuyết cu trúc, nxb. Văn học, Hà Nội, 2001 (viết khoảng nhữngnăm 60 tại Sài gòn); Trần Ngọc Ninh. ý nghĩa và cơ cu Truyn Kiu, Bách Khoa, năm 1972;Bùi Hữu Sũng. Quan nim mi v tiu thuyết: Chđẻ ra ch,Bách khoa, 1972, Đặng Tiến, Vũ tr thơ, 1972, Sài gòn....
    [5] Nguyễn Trung Hiếu. V tính h thng ca văn hc, Đại học sư phạm Vinh xuất bản, 1983.
    [6] Vương Trí Nhàn. Chung quanh khái nim “thi pháp” trong khoa nghiên cu văn hc xô viết hin nay. Tạp chí văn học, số 1, 1981. Nguyễn Kim Đính.Mt s vn d thi pháp ca ngh thut ngôn t, Tạp chí văn học, số 5,6, 1985. Trần Đình Sử, Nhng vđề thi pháp Đỗĩepxki ca Bakhtin. Văn nghệ quân đội, số 10 – 1985. M. V. Khrapchenco. Sáng to ngh thut, hin thc, con người, tập 1 và 2, nxb. KHXH, Hà Nội, 1985.
    [7] Bakhtin, Lí lun và thi pháp tiu thuyết, Phạm Vĩnh Cư dịch và giới thiệu. nxb. Văn học và Trường viết văn Nguyễn Du, 1992.
    [8] Bakhtin, Nhng vđề thi pháp Đỗxtôevxki, Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch, nxb. Giáo dục, 1993, Hà Nội.
    [9] Likhásev D. X. Thi pháp văn hc Nga c, Phan Ngọc dịch, bản đánh máy, bản dịch chưa hoàn thiện, chưa xuất bản, nhưng được phôto khá phổ biến trong giới nghiên cứu sinh.
    [10] Phan Ngọc. Tìm hiu phong cách Nguyn Du trong Truyn Kiu, nxb. KHXH, 1985, Cách gii thích văn hc bng ngôn ng hc, nxb. Trẻ, Hồ Chí Minh, 1990., Th xét văn hoá văn hc bng ngôn ng hc, nxb, Thanh niên, Hà Nội, 2000.
     
    [11] Nguyễn Phan Cảnh. Ngôn ng thơ, nxb. Dại học và giáo dục chuyên nghiệp, 1985, Hà Nội.
    [12] Nguyễn Tài Cẩn. Tìm hiu kĩ xo hi vănliên hoàn trong bài Vũ tung sơn thu ca Thiu Tr, nxb. Thuận Hoá, Huế, 1998; nh hưởng Hán văn Lí Trn qua thơ và ngôn ng thơ Nguyn Trung Ngn, nxb. Giáo dục, 1998, Hà Nội.
    [13] Hoàng Trinh. Đối thoi văn hc, nxb. Hà Nội, 1986; Thi pháp hc và thế gii vi mô ca tác phm vănhcTp chí văn hc, số 5 – 1991, Nhng bài hát ru con dưới góc độ kí hiu hc, Tạp chí văn học, số2 – 1995. T kí hiu hđến thi pháp hc, nxb. KHXH, Hà Nội, 1992. Tuyn tp vănhc, nxb. Hội nhà văn, 1998, Hà Nội.
    [14] Đỗ Đức Hiểu. Đổi mi phê bình văn hc, nxb. KHXH và nxb. Mũi Cà Mâu, 1993. Thi pháp hiđại.nxb. Hội nhà văn, 2000., Đổi mđọc và bình văn, nxb. Hội nhà văn, 1998,Hà Nội.
    [15] Đỗ Lai Thuý. Con mt thơ, nxb. Lao động, Hà Nội, 1992. Cuốn sách được tái bản nhiều lần. H Xuân Hương và hoài nim phn thc, nxb.
    [16] Ngoài các công trình thi pháp học, xin xem phần Điểm nhìn trần thuật trong giáo trình Lí lun văn hc tập 2, nxb. Giáo dục, 1987.
    [17] Trần Đình Sử. Thi gian ngh thut trong Truyn Kiu. Tạp chí văn học, số 5 – 1981. Cái nhìn ngh thut ca Nguyn Du trong Truyn Kiu, Tạp chí văn học số2 – 1982. Thi pháp thơ T Hu, nxb. Tác phẩm mới, 1987. Mt s vđề thi pháp hc hiđại, Vụ Giáo viên xb. Hà Nội, 1993; Nhng thế gii ngh thut thơ, nxb. Giáo dục, 1995,Hà Nội; Lí lun và phê bình văn hc, Nxb. Hội nhà văn, 1996, Hà Nội; Thi pháp văn hc trung đại Vit Nam,nxb. Giáo dục, 1998; Dn lun thi pháp hc, nxb. Diáo dục, 1998, 2004. Thi pháp Truyn Kiu, nxb. Giáo Dục, Hà Nội, 2002.
    [18] Nguyễn Xuân Kính, Thi pháp ca dao, nxb. KHXH, 1993, ĐHQG HàNội, 2004.
    [19] Phùng Văn Tửu, Tiu thuyết Pháp hiđại nhng tìm tòi đổi mi, nxb. KHXH, Mũi Cà Mau, 1990; Đặng Anh Đào, Đổi mi ngh thut tiu thuyết phương Tây hiđại, Nxb. Giáo dục, 1995, Hà Nội.

    Theo: vanhoanghean.com.vn
    Nhắn tin cho tác giả
    Nguyễn Hữu Quang @ 20:36 27/10/2014
    Số lượt xem: 470
    Số lượt thích: 0 người
     
    Gửi ý kiến

    GIỚI THIỆU MỘT SỐ TP HỘI HỌA - ĐIÊU KHẮC - KIẾN TRÚC - NHIẾP ẢNH